İslâm’ın İlk Siyâsî Diplomatı: Amr b. Ümeyye (ra)

İslâm’ın İlk Siyâsî Diplomatı: Amr b. Ümeyye (ra)

Sahâbe nesli sıradan insanlar değildi. “Siz, beşeriyet için meydana çıkarılmış en hayırlı bir ümmetsiniz.” [Âl-i İmrân 3/110] âyetine başlıca mazhâr olma şerefine erişmişti onlar. Onlar İslâm medeniyetini en güzel haliyle bizlere tevarüs ettirdiler. Yine onlar, vahyin denetimiyle, Peygamberimiz’in (sas) gözetimiyle kendilerinden sonraki nesillere en güzel şekilde örnek oldular ve olmaya da devam ediyorlar.

O kutlu ve mübeşşer insanlardan, Ashâb-ı Kirâm’dan biri de Damreoğulları’ndan Amr b. Ümeyye (ra) idi. Rivayete göre Bedir bölgesinde, kesin olmamakla birlikte hicretten 25 yıl önce doğdu. Babası, Ümeyye b. Huveylid ed-Damrî’dir. Resûlullah (sas) tarafından kendisine “Ebû Ümeyye” künyesi verildi. Resûlullah’ın (sas) yakın akrabalarından olan Suheyle bint Ubeyde b. Hâris ile evlendi (Hz. Peygamber’in amcası Hâris’in torunu). Kayınpederi Ubeyde b. Hâris, Bedir ashâbındandı ve Bedir Gazvesi’nde şehit düştü [B. Erul, “Amr b. Ümeyye”, Somuncu Baba Dergisi, Ekim 2011, 30.].

Ebû Ümeyye’nin nesebi, Amr b. Ümeyye b. Huveylid b. Abdullah b. İyas b. Abd b. Nâşire b. Ka’b b. Cüdey b. Damre b. Bekir b. Abdümenât b. Aliyy b. Kinâne’dir [M. Hamidullah, İslâm Peygamberi, 2017, 372.]. Ca’fer, Abdullah ve Fazl isimleriyle üç oğlu, Ümmü Ca’fer ismiyle de bir kızı vardır [Erul, 30].

Câhiliye döneminde dahi cesur, atılgan, şerefli ve zeki olmasıyla tanınmış olan Ebû Ümeyye, Bedir ve Uhud Gazvelerinde müşrik saflarında bulunduysa da savaşlarda etkin rol aldığına dair bir bilgi yoktur [M.A. Kapar, “Amr b. Ümeyye”, İSTEM, 2017, 271-285]. Uhud Gazvesi’nden hemen sonra, Mekkelilerin geri çekildikleri dönemde İslâm’la şereflendi. Burada Muhammed Hamidullah hocanın gözümüzün önüne serdiği çok önemli bir bilgi ve tahmini, İslâm Peygamberi eserinden alıntı yapmak istiyorum:

“Duruma bakılırsa, Amr, bu savaşlara da formalite gereği katılmıştır: Mekkeli bir ailenin mensubu olarak, kabile başkanının katıldığı her savaşta hazır bulunması gerekiyordu. Acaba kendisinin Hz. Muhammed’in (sas) şahsi bir dostu olduğunu düşünebilir miyiz? Her ikisi de İslâm’dan önce kervan ticaretiyle meşgul olmuşlardı. Aşağıda göreceğimiz gibi, böyle bir şeyin olması mümkün görünmektedir:

Büyük siret yazarı Şâmî’nin ifadesine göre, Resûlullah’ın (sas) Bedir Savaşı’nda Mekkeliler karşısında elde ettiği zaferden sonra bunlar, uğradıkları yenilginin intikamını almak üzere Necâşî nezdinde bir elçi heyeti göndererek, kendisinden Habeşistan’a sığınmış olan Müslümanların sınır dışı edilmesini istediler. Resûlullah (sas), Mekkelilerin bu hilesini öğrenir öğrenmez derhal Amr b. Umeyye’yi Müslümanlar lehine şefaatçi olmak üzere Necaşi’ye elçi olarak gönderdi.” [Hamidullah, 373].

Bu olaydan çıkarabileceğimiz birçok sonuç varsa da bizim odaklanacağımız şudur ki: Resûlullah (sas), Amr b. Ümeyye’ye gayrimüslimken bile güvenmiş ve onu Müslümanlar adına elçi olarak göndermiştir. Demek ki Amr b. Ümeyye diplomatik donanıma sahipti ve henüz İslâm’a kavuşmadan da güvenilir biriydi. Yine bu olay neticesinde “ilk İslâm diplomatı” olarak da tarihe geçti.

Ebû Ümeyye, Hz. Peygamber’in (sas) ömrü boyunca en çok vazifelendirdiği elçilerden biri olmuştur. Câhiliye döneminden beri cesur, zeki, dürüst, atılgan, girişken gibi güzel vasıflarla anılırdı. Bu vasıflarla birlikte daha önceki diplomatik birikimleri, Necâşî Ashame’nin gençlik yıllarında Damreoğulları’nın yurdunda kalmış olması gibi etkenler de onun elçilik ve diplomatlık görevlerine ne kadar münasip olduğuna dair delil olarak sunulabilir.

Resûlullah (sas), Amr b. Ümeyye’yi, Bedir Savaşı’ndan sonra Müslümanların güvenliğini temin etmek için Necâşî’ye gönderdi. Hendek Savaşı akabinde muhacirlere yönelik Mekkeli müşriklerin teşebbüslerinin önlenmesi için yardımcı olması ve yazdığı mektupları götürmesi amacıyla tekrar Necâşî’ye gönderdi. Bunların dışında bazı özel görevler de verildi. Bu görevler; Ümmü Habibe’nin Hz. Peygamber’e (sas) nikahlanmasını temin etmek, Bi’rimaune’de İslâm irşâd birliği içinde Müslümanları temsil edenlerden biri olmak, Ebû Süfyan’a öldürmek için Mekke’ye gitmek ve burada teşhir edilen iki Müslümanı defnetmek -ki bu olaya Amr b. Ümeyye Seriyyesi adı verilir-, yine Mekke’ye kıtlık yılında yapılan yardımları götürmek ve dağıtmak, yalancı Müseylime’ye Hz. Peygamber’in (sas) cevap mektubunu götürmek gibi faaliyetlerdir [Kapar, 284].

Amr b. Ümeyye hakkında bilinmesi gereken bir olay da İslâm’la müşerref olduktan hemen birkaç ay sonra yaşanan, yetmiş kadar sahâbî efendimizin şehit olduğu Bi’rimaûne olayıdır. Ebû Ümeyye’nin de içinde bulunduğu, İslâm’ı yaymak üzere yolculuk eden bir grup Müslümana, müşrikler tarafından Âmir b. Tufeyl liderliğinde yapılan baskın sonucunda, hayatta kalan tek kişi olan Ebû Ümeyye, esir alındıktan sonra Âmir b. Tufeyl tarafından “Annem bir köle azat etmeyi nezretmişti.” diyerek azat edilmiştir.

Ebû Ümeyye, Müslüman olduktan sonra, Huneyn, Taif, Tebük, Dûmetülcendel gibi çeşitli savaşlara katıldı. Hz. Muaviye döneminde, hicri 60 ilâ 80 yılları arasında (Hamidullah hocaya göre 60 yılından önce) Medine’nin Harrâtîn mahallesinde kendi evinde, hastalık ve yaşlılıktan vefat etti. Efendimiz’den (sas) rivayet ettiği 20 hadis Kütüb-i Sitte’de yer almaktadır. Oğulları ve bazı kişiler kendisinden hadis rivayet etmiş, aynı zamanda talebesi Şa’bî de ondan öğrendiği çeşitli bilgileri ve siyere dair haberleri nakletmiştir [M. Fayda, “Amr b. Ümeyye”, DİA, 3/94-95].

Amr b. Ümeyye’nin rivayet ettiği Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde bulunan bir hadisini teberrüken aktararak yazımızı hitama erdirmek istiyoruz:

Resulûllah’ı şöyle derken işittim: “Kişinin hanımına verdiği (hediye vb. şey) sadakadır.”

 

Ramazan Çelik

Sayı 15

Temmuz - Ağustos - Eylül 2020

Sayı 14

Nisan - Mayıs - Haziran 2020

Sayı 13

Ocak - Şubat - Mart 2020

Sayı 12

Ekim Kasım Aralık 2019

Sayı 11

Temmuz Ağustos Eylül 2019

Sayı 10

Nisan Mayıs Haziran 2019

Sayı 9

Ocak Şubat Mart 2019

Sayı 8

Ekim Kasım Aralık 2018

Sayı 7

Temmuz Ağustos Eylül 2018

Sayı 6

Nisan Mayıs Haziran 2018

Sayı 5

Ocak Şubat Mart 2018

Sayı 4

Ekim Kasım Aralık 2017

Sayı 3

Temmuz Ağustos Eylül 2017

Sayı 2

Nisan Mayıs Haziran 2017

Sayı 1

Ocak Şubat Mart 2017